PY Reddy 
ప్రతి ఏటా జనవరి 10న జరుపుకునే ‘ప్రపంచ హిందీ దినోత్సవం’ (Vishwa Hindi Diwas) సందర్భంగా హిందీ భాషా హోదాపై మళ్ళీ చర్చ మొదలైంది. భారతదేశంలో అత్యధికులు మాట్లాడే భాష హిందీ అయినప్పటికీ, అది రాజ్యాంగబద్ధంగా ‘జాతీయ భాష’ (National Language) కాదు, కేవలం ‘రాజభాష’ లేదా ‘అధికార భాష’ (Official Language) మాత్రమే. 1949 సెప్టెంబర్ 14న భారత రాజ్యాంగ సభ హిందీని అధికార భాషగా గుర్తించినప్పటికీ, దేశంలోని విభిన్న సంస్కృతులు, భాషా వైవిధ్యాన్ని గౌరవిస్తూ ఏ ఒక్క భాషకూ జాతీయ భాష హోదాను ఇవ్వకూడదని నిర్ణయించారు. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 343 ప్రకారం, దేవనాగరి లిపిలోని హిందీ కేంద్ర ప్రభుత్వ అధికారిక వ్యవహారాలకు ఉపయోగించే భాష మాత్రమే. ఈ తేడాను అర్థం చేసుకోవడం ద్వారా భారతదేశ భాషా విధానం వెనుక ఉన్న సమానత్వ కోణాన్ని మనం గుర్తించవచ్చు.
జాతీయ భాష మరియు రాజభాష మధ్య వ్యత్యాసం
రాజకీయ మరియు రాజ్యాంగ కోణంలో చూస్తే, ‘జాతీయ భాష’ మరియు ‘రాజభాష’కు చాలా తేడా ఉంది. జాతీయ భాష అంటే ఒక దేశపు సాంస్కృతిక మరియు జాతీయ గుర్తింపును ప్రతిబింబించే భాష. అయితే, భారతదేశం వంటి బహుభాషా దేశంలో ఏ ఒక్క భాషను జాతీయ భాషగా ప్రకటించినా అది ఇతర భాషా ప్రాంతాల ప్రజలలో అభద్రతకు దారితీస్తుందని రాజ్యాంగ నిర్మాతలు భావించారు. అందుకే, హిందీకి జాతీయ భాష హోదా ఇవ్వకుండా, కేవలం ప్రభుత్వ పాలన, పార్లమెంటు వ్యవహారాలు మరియు చట్టాల కోసం ఉపయోగించే ‘రాజభాష’ (Official Language) హోదాను మాత్రమే కల్పించారు.
మరో ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే, రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చినప్పుడు 15 ఏళ్ల పాటు ఇంగ్లీష్ను కూడా అధికార భాషగా కొనసాగించాలని నిర్ణయించారు. కానీ, హిందీ మాట్లాడని రాష్ట్రాల (ముఖ్యంగా దక్షిణాది రాష్ట్రాల) అభ్యంతరాల మేరకు ‘అధికార భాషల చట్టం, 1963’ ద్వారా ఇంగ్లీష్ను నిరవధికంగా కొనసాగించేలా సవరణ చేశారు. ప్రస్తుతం భారతదేశానికి జాతీయ భాష అంటూ ఏదీ లేదు. ఎనిమిదో షెడ్యూల్లో ఉన్న 22 భాషలకు రాజ్యాంగం సమాన గౌరవాన్ని కల్పించింది. హిందీని జాతీయ భాషగా పిలవడం ఒక సాధారణ అపోహ మాత్రమేనని కోర్టులు కూడా పలు సందర్భాల్లో స్పష్టం చేశాయి.
దీని పర్యావసానంగా, భారతదేశంలో భాషా పరమైన సమతుల్యత దెబ్బతినకుండా ఉంది. కేంద్ర ప్రభుత్వం హిందీ మాట్లాడే రాష్ట్రాలతో హిందీలో, హిందీ మాట్లాడని రాష్ట్రాలతో ఇంగ్లీష్లో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు జరుపుతుంది. ఈ ‘ద్విభాషా విధానం’ (Two-language formula) వల్ల దేశ సమగ్రత కాపాడబడుతోంది. హిందీని బలవంతంగా రుద్దకుండా, స్వచ్ఛందంగా నేర్చుకునేలా ప్రోత్సహించడం ద్వారానే అది అనుసంధాన భాషగా ఎదగగలదని గాంధీజీ వంటి నాయకులు కూడా అభిప్రాయపడ్డారు.
ప్రపంచ హిందీ దినోత్సవం మరియు హిందీ దివస్ మధ్య తేడా
రెండు రకాల హిందీ దినోత్సవాలు ఉన్నాయి. జనవరి 10న జరుపుకునే ‘ప్రపంచ హిందీ దినోత్సవం’ అంతర్జాతీయ స్థాయిలో హిందీ ప్రాముఖ్యతను పెంచేందుకు ఉద్దేశించింది. 1975లో నాగ్పూర్లో జరిగిన మొదటి ప్రపంచ హిందీ సదస్సు జ్ఞాపకార్థం 2006 నుండి దీనిని జరుపుకుంటున్నారు. ఇక సెప్టెంబర్ 14న జరుపుకునే ‘హిందీ దివస్’ (Hindi Diwas) కేవలం భారతదేశానికే పరిమితం. ఇది 1949లో హిందీని అధికార భాషగా స్వీకరించిన రోజును గుర్తుచేస్తుంది.
ప్రపంచ హిందీ దినోత్సవం నాడు విదేశాల్లోని భారత రాయబార కార్యాలయాల్లో ప్రత్యేక కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తారు. హిందీని ఐక్యరాజ్యసమితి (UN) అధికారిక భాషలలో ఒకటిగా చేర్చాలన్నది భారత ప్రభుత్వ లక్ష్యం. ప్రస్తుతం ప్రపంచంలో అత్యధికంగా మాట్లాడే భాషల్లో హిందీ మూడవ స్థానంలో ఉంది. సుమారు 60 కోట్లకు పైగా ప్రజలు హిందీని మాట్లాడుతున్నారు. మారిషస్, ఫిజీ, సురినామ్, నేపాల్ వంటి దేశాల్లో కూడా హిందీ ప్రభావం బలంగా ఉంది.
దీని పర్యావసానంగా, హిందీ భాషా ప్రాచుర్యం ప్రపంచవ్యాప్తంగా పెరుగుతోంది. ఇంటర్నెట్ మరియు డిజిటల్ యుగంలో హిందీ కంటెంట్ వినియోగం భారీగా పెరిగింది. గూగుల్, మైక్రోసాఫ్ట్ వంటి దిగ్గజ సంస్థలు హిందీ భాషా సేవలను విస్తరించడం దీనికి నిదర్శనం. యువత కేవలం ఒక భాషగానే కాకుండా, ఉపాధి అవకాశాల కోసం కూడా హిందీ నేర్చుకోవడం గమనార్హం.
భాషా వైవిధ్యం – ఐక్యతకు మూలం
భాష అనేది కేవలం భావ వ్యక్తీకరణ సాధనం మాత్రమే కాదు, అది ఒక సంస్కృతికి చిహ్నం. భారతదేశంలో 780కి పైగా భాషలు, 19 వేలకు పైగా మాండలికాలు ఉన్నాయి. ఇలాంటి వైవిధ్యం ఉన్న చోట ఒకే భాషను జాతీయ భాషగా రుద్దడం వల్ల స్థానిక భాషలు అంతరించిపోయే ప్రమాదం ఉందని భాషా కోవిదులు ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తారు. అందుకే, హిందీని ప్రోత్సహిస్తూనే ప్రాంతీయ భాషల అభివృద్ధికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం రాజ్యాంగ ఆశయం.
హిందీ భాషలో సంస్కృతం, పర్షియన్, అరబిక్ మరియు టర్కిష్ పదాల సమ్మేళనం ఉంది. ఇది భారతదేశ గంగా-జమునా తెహజీబ్ (మిశ్రమ సంస్కృతి)కి నిదర్శనం. హిందీ నేర్చుకోవడం వల్ల దేశవ్యాప్తంగా ప్రయాణించేటప్పుడు లేదా వ్యాపార లావాదేవీలప్పుడు వెసులుబాటు కలుగుతుందన్నది వాస్తవం. అయితే, అది ఇతర భాషలకంటే గొప్పదని భావించడం సరికాదని నిపుణులు హెచ్చరిస్తారు.
దీని పర్యావసానంగా, ‘ఏక్ భారత్ – శ్రేష్ఠ భారత్’ అనే నినాదం భాషా సమానత్వంతోనే సాధ్యమవుతుంది. జాతీయ భాష లేకపోవడం అనేది బలహీనత కాదు, అది భారతదేశ ప్రజాస్వామ్య గొప్పతనం. అన్ని భాషలనూ గౌరవిస్తూ, హిందీని ఒక అనుసంధాన భాషగా (Link Language) గుర్తించడమే ప్రపంచ హిందీ దినోత్సవం యొక్క నిజమైన స్ఫూర్తి.
#HindiOfficialLanguage
#IndianConstitution
#LinguisticDiversity
#HindiVsEnglish
#NationalLanguageMyth
Doctorate in Journalism with 29 years of hands-on experience in print, electronic, and digital media, alongside sustained academic engagement as a postgraduate instructor in journalism and communication studies.
Saran Kumar Thalapula 
